પલ્લાવ સ્થાપત્ય

South India Art

Temple Architecture 

૧) પલ્લવ વંશ

મહાબલિપુરમ

ચેન્નાઈથી 55 કિમી દૂર મહાબલીપુરમ આવેલું છે જેને મામલ્લપુરમ પણ કહેવાય છે. અહીં પથ્થર પર કરવામાં આવેલી કોતરણી,મૂર્તિઓ, તેમજ પ્રાચીન મંદિરોને કારણે યુનેસ્કો દ્વારા તેને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે.

ઈ.સ. છઠી થી માંડી ને ૯મી સદી ની આસપાસ બનાવાયેલા અહીના સ્થાપત્યો પલ્લવ સામ્રાજ્યની કળાસમૃદ્ધિ તેમજ જાહોજલાલી દર્શાવે છે. કોરોમંડલ ના દરિયાકિનારે આવેલ આ સ્થાપત્ય સમૂહ દક્ષિણ ભારતના સૌથી જુના હયાત દ્રવિડિયન સ્થાપત્યોમાનું એક ગણાય છે. તમામ સ્થાપત્યો ગ્રેનાઈટના પત્થરમાંથી કંડારાયેલ સ્થાપત્યો છે તેમજ મોટાભાગ ના સ્થાપત્યો મોનોલિથિક એટલે કે એક જ પત્થર માંથી બનેલા છે.

🌹🌹મિત્રો આજે આશરે બે હજાર વર્ષ જુનું નગર મહાબલિપુરમ વિષે જાણીએ.🌹🌹

( પૂરક માહિતી ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજી વિકિપીડિયામાંથી તથા પૂરક થોડીક તસવીરો ગુગલ માથી સાભાર લીધેલ છે.)

🌹મંદિરોનું શહેર મહાબલીપુરમ તમિલ નાડુ ની રાજધાની ચેન્નઈ થી ૫૫ કિમી. દૂર બંગાળની ખાડીના કિનારે સ્થિત છે. પ્રાંરભમાં આ શહેર ને મામલ્લાપુરમ કહેવાતું હતું. તમિલનાડુ નું આ પ્રાચીન શહેર પોતાના ભવ્ય મંદિરો, સ્થાપત્ય અને સાગર-કિનારા માટે બહુ પ્રસિદ્ધ છે.

🌹તમિલનાડુનું મહાબલિપૂરમ બે હજાર વર્ષ જૂનું પુરાતન શહેર છે. સાતમી સદીમાં આ શહેર પલ્લવ રાજાઓની રાજધાની હતું. અને એશિયાનું સૌથી સમૃદ્ધ બંદર હતું.દ્રવિડ વાસ્તુકલાની દૃષ્ટિ એ આ શહેર અગ્રણી સ્થાન રાખે છે. આ પુરાતન શહેર સંખ્યાબંધ મંદિરો અને પ્રાચીન શિલ્પ સ્થાપત્ય માટે વિશ્વ પ્રસિધ્ધ છે. ��🌹પુરાતત્વવિદો અને અભ્યાસુઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. વેદિક કાળથી પ્રસિધ્ધ આ શિલ્પ સ્થાપત્વનો સમૂહ વિશ્વવારસામાં સ્થાન પામ્યો છે.

🌹મહાબલિપૂરમના મંદિરો, શિલ્પો, પહાડના ખડકોમાં કોતરાયેલા છે. ભવ્ય કોતરણીવાળા સ્થંભો સહિતના ગુફામંદિરો જોવા લાયક છે. વિષ્ણુ મંદિર, પાંડવના પાંચ રથ, ગંગા અવતરણને ખડક વગેરે જોવા લાયક છે. કુદરતી અજાયબી ગણાતો બેલેન્સિંગ રોક જાણીતો છે. 

🌹સમુદ્ર-તટનું મન્દિર :

આ મંદિરને દક્ષિણ ભારતમાં આવેલાં સૌથી પ્રાચીન મંદિરોમાં માનવામાં આવે છે, જેનો સંબંધ આઠમી શતાબ્દી સાથે રહેલો છે. આ મંદિર દ્રવિડ વાસ્તુકલાનો બેહતરીન નમૂના તરીકે પ્રસિદ્ધ્ છે. અહીં ત્રણ મંદિર આવેલાં છે. વચમાં ભગવાન વિષ્ણુનું મંદિર આવેલું છે, જેની બંન્ને તરફ શિવ મંદિર આવેલાં છે.

મહાબલિપુરમનું પ્રાચીન મંદિર: સાત પેગોડા

તમિલનાડુમાં દરિયા કિનારે આવેલું મહાબલિપુરમ તેના પ્રાચીન મંદિરો માટે જાણીતું છે. આ મંદિર પૈકી કેટલાક વિશ્વવારસામાં સ્થાન પામ્યા છે. તેમાં શોર ટેમ્પલ વિશિષ્ટ છે. આ શિવ મંદિરને સેવન પેગોડા પણ કહે છે.

શોર ટેમ્પલ આઠમી સદીમાં બંધાયેલું તેમાં ગ્રેનાઈટના પથ્થરો વપરાયેલા. આખુ સંકૂલ નાના મોટા ત્રણ મંદિરોનો સમુહ છે. આ મંદિરનો ઉપયોગ પ્રાચીન કાળમાં નાવિકો દિશાસૂચન માટે કરતાં. ૨૦૦૪ના સુનામીમાં દરિયાકાંઠાનું ધોવાણ થતા બીજા પ્રાચીન મંદિરો પણ મળી આવેલા. તેમાં હાથી, સિંહ અને મોરના એક જ પથ્થરમાંથી કોતરેલા વિશાળ શિલ્પો જાણીતા છે.

મુખ્ય મંદિર ૧૫ મીટરના ચોરસ પ્લેટફોર્મ પર ૬૦ ફૂટ ઊંચા પિરામીડ જેવું છે. આઠમી સદીમાં બંધાયેલું આ મંદિર જર્જરિત છે. પરંતુ તેમાંના શિલ્પો આજે પણ અકબંધ જોવા મળે છે.

🌹પાંડવ રથ & પંચ રથ:

મહાબલિપુરમના લોકપ્રિય રથ દક્ષિણી છેડા પર સ્થિત છે. મહાભારતના પાંચ પાંડવોના નામ પરથી આ રથોને પાંડવ રથ કહેવામાં આવે છે. પાંચમાંથી ચાર રથોને એક જ ચટ્ટાન પર કોતરકામ કરી બનાવવામાં આવેલા છે. દ્રૌપદી અને અર્જુન રથ કક્ષ આકારના છે, જ્યારે ભીમ રથ રખીય આકારનો છે. ધર્મરાજ રથ સૌથી ઊંચો છે.

7મી સદીનું સ્થાપત્ય 🙏🇮🇳

 પંચ રથ અથવા પાંડવ રથ એ ભારતના તમિલનાડુ રાજ્યના કાંચીપુરમ જિલ્લામાં, બંગાળની ખાડીના કોરોમંડલ કિનારે, મહાબલીપુરમ ખાતે એક સ્મારક સંકુલ છે. પંચ રથ એ એકવિધ ભારતીય રોક-કટ આર્કિટેક્ચરનું ઉદાહરણ છે. સંકુલને શરૂઆતમાં રાજા નરસિંહવર્મન I (630-668 CE.) ના શાસન દરમિયાન કોતરવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવતું હતું, જો કે, નાગસ્વામી જેવા ઇતિહાસકારોએ નવા શિલાલેખોની શોધ સાથે મહાબલીપુરમના તમામ સ્મારકો નરસિંહવર્મન II (690-725 CE)ને આભારી છે. આ સંકુલ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ના આશ્રય હેઠળ છે અને તે યુનેસ્કો દ્વારા મહાબલીપુરમ ખાતેના સ્મારકોના જૂથ તરીકે અંકિત કરાયેલ યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો એક ભાગ છે.

🌹કૃષ્ણ મંડપ

આ મંદિર મહાબલિપુરમના પ્રારંભિક પત્થરોને કોતરીને બનાવવામાં આવેલાં મંદિરોમાંથી એક છે. મંદિરની દીવાલો પર ગ્રામીણ જીવનની ઝલક જોવા મળે છે. એક ચિત્રમાં ભગવાન કૃષ્ણને ગોવર્ધન પર્વત આંગળી વડે ઉંચકતા દેખાડવામાં આવ્યા છે.

🌹ગુફાઓ:

૧) વરાહ ગુફા 

વરાહ ગુફા મંદિર

 મહાબલીપુરમ

  તમિલનાડુ

 તમિલનાડુનું એ મંદિર જ્યાં વરાહ સ્વરૂપમાં બિરાજે છે જગતના પાલનહાર ભગવાન વિષ્ણુ.વરાહ ગુફા મંદિર ને યુનેસ્કોએ વિશ્વ ઘરોહર તરીકે માન્યતા આપી છે.

 

  પહાડોને કોતરીને બનાવવામાં આવ્યું છે ભગવાન વિષ્ણુના વરાહ અવતારનું આ મંદિર. લગભગ 1200 વર્ષ જુનું માનવામાં આવે છે. તમિલનાડુમાં આવેલું વરાહ ગુફા મંદિર ભગવાન વિષ્ણુના વરાહ સ્વરૂપને સમર્પિત છે. જાણકારો મુજબ કહેવામાં આવે છે કે, આ મંદિર સાતમી શતાબ્દીમાં બનાવવામાં આવ્યું છે. આ મંદિર તમિલનાડુમાં મહાબલીપુરમથી લગભગ 8 કી.મી. દુર આવેલું છે.

 

👉ભગવાન વિષ્ણુનું વરાહ સ્વરૂપ :

ભગવાન વિષ્ણુએ અલગ અલગ સમયે ધરતીને બચાવવા માટે અલગ અલગ રૂપ ધારણ કર્યા હતા. તેમાંથી તેમનું એક રૂપ હતું વરાહ સ્વરૂપ, તેમાં તેમણે ધરતીને બચાવવા માટે જંગલી ભૂંડનું રૂપ ધારણ કર્યું હતું. ભગવાન વિષ્ણુએ તેમના એ રૂપમાં પોતાના લાંબા દાંતથી પૃથ્વીને જળમગ્ન થવાથી બચાવી હતી.

👉વરાહ ગુફા મંદિરનો ઈતિહાસ :

વરાહ ગુફા મંદિર વિષે એવું માનવામાં આવે છે કે, આ મંદિર સાતમી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ ગુફા મંદિર ઘણા જ સુંદર દેખાતા નકશીકામ સ્તંભ ઉપર બનાવવામાં આવ્યું છે. આ મંદિરની દીવાલો ઉપર ઘણી નકશીકામ વાળી મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવી છે. મંદિરની અંદર ભગવાન વિષ્ણુના દશાવતારમાંથી એક વરાહ અવતારને પણ ઘણી જ સુંદરતા સાથે રજુ કરવામાં આવ્યો છે.

  વરાહ ગુફા એક પહાડ ઉપર આવેલી છે જેની ઊંચાઈ લગભગ 11.5 ફૂટ જણાવવામાં આવે છે. આ ગુફા સંપૂર્ણ રીતે ખડકોને કાપીને બનાવવામાં આવી છે. વરાહ ગુફા મંદિરને યુનેસ્કોએ એક વિશ્વ વારસાનું સ્થળ માન્યું છે.

આ મંદિરમાં ચાર ભુજા વાળી દુર્ગા દેવી અને ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર જોવા મળે છે. આ મંદિરમાં રહેલી અત્યંત સુંદર મૂર્તિઓ આ મંદિરની સુંદરતા ઘણી વધારી દે છે. વરાહના ગુફા મંદિરમાં એક એવું દ્રશ્ય પણ રહેલું છે, જેમાં માં દુર્ગાના ભક્ત દેવીને પોતાનું કપાયેલું શી શચડાવી રહ્યા છે.

વિષ્ણુ ભગવાનના વરાહ અને વામન અવતાર માટે પ્રસિદ્ધ છે. સાથે જ પલ્લવના ચાર મનનશીલ દ્વારપાળોના જૂથ માટે પણ વરાહ ગુફા ચર્ચાય છે. સાતમી શતાબ્દીની મહિસાસુર મર્દિની ગુફા પણ મંદિરની કમાનો પરના નકશીકામ માટે ખાસ્સી લોકપ્રિય છે.

૨)મહિષાસુર મર્દિની ગુફા અથવા મહિષામર્દિની મંડપ

કૃષ્ણના માખણનો ગોળો 

મિત્રો આજે જાણીએ મહાબલીપુરમના એક આશ્ચર્ય જનક રહસ્યમય પથ્થર વિષે.

🌹માખણીયો દડો, butter ball મહાબલિપુરમ ...🌹

(૨૦ ફૂટ ઊંચો, પાંચ મીટર પહોળો અને ૨૫૦ ટન વજનનો જંગી ખડક એક નાના ખડક ઉપર સમતોલ રહીને ટક્યો છે. હમણાં જ ગબડી પડશે તેવી સ્થિતિમાં વર્ષો સુધી રહેલી આ ખડક એક ઇંચ પણ હલ્યો નથી. સ્થાનિકો તેને કૃષ્ણના માખણનો ગોળો કહે છે.)

🌹દક્ષિણ ભારતના તામિલનાડુના ઐતિહાસિક પૌરાણિક નગર મહાબલિપુરમ મા કેટલાય ઐતિહાસિક સ્મારકો છે.યુનેસ્કોએ પણ આ સ્મારકોને વિશ્વ વિરાસત સ્થળોમાં સામેલ કર્યા છે.

🌹આ જગાએ આશરે ઊંચાઈ ૨૦ ફીટ અને પહોળાઈ ૧૫ ફૂટનો ૨૫૦ ટન વજનનો એક મોટો પથ્થર છે.જે ૧૨૦૦ વર્ષથી ૨૫૦ ટનનો રહસ્યમય પથ્થર ઢાળ ઉપર વગર ટેકે કેવી ટક્યો છે ? તે એક આશ્ચર્ય છે. 

🌹એક માન્યતા અનુસાર તેને શ્રી કૃષ્ણનો માખણનો દંડો પણ કહે છે.

તો મિત્રો આવો જાણીએ આ અદ્ભુત પથ્થર વિષે.

🌹આ પથ્થર એક ઢાળ ઉપર માત્ર ચાર ફૂટના આધાર ઉપર સ્થિર ટક્યો છે. આવડો મોટો પથ્થર એક ઢાળ ઉપર સૈંકડો વર્ષથી ટક્યો છે. અહીં આવનાર પ્રવાસીઓ આ માખણીયા દડાને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે.

🌹તેને શ્રી કૃષ્ણનો માખણનો દંડો કેમ છે?

અહીં એક એવી માન્યતા છે કે મહાભારતના કાળમાં ભગવાન કૃષ્ણએ બાલ્ય અવસ્થામાં થોડું માખણ વેર્યું હતું, આ એ માખણ છે જે પથ્થર બની ચૂક્યો છે. તેથી તેને માખણીયો દંડો કહે છે.

 

🌹આ પથ્થરને કોઈ માણસે ઊભો કર્યો નથી પણ કુદરતી રીતે ટકેલ છે. અને આ રહસ્યમય પથ્થરનો કોઈની પાસે જવાબ નથી.

🌹આ સ્થળ સૌથી વિશાળ નક્શીકામ માટે જાણીતું છે. આ સ્થાપત્ય ૨૭ મીટર લાંબુ અને ૯ મીટર પહોળું છે. આ સ્થાપત્ય વ્હેલ માછલીની પીઠના આકારના વિશાળ શિલાખંડ પર ઈશ્વર, માનવ, પશુઓ અને પક્ષીઓની આકૃતિઓ કોતરીને બનાવવામાં આવેલું છે. અજરુન્સ પેનેન્સને માત્ર મહાબલિપુરમનું કે તમિલનાડુનું ગૌરવ જ નહીં પણ આખા દેશનું ગૌરવ માનવામાં આવે છે.

🌹પ્રાચીન દ્રવિડિયન શૈલીનું મહાબલિપૂરમ જોવા માટે સહેલાણીઓને સમય ઓછો પડે. આધુનિક મહાબલિપુરમ અંગ્રેજોએ ૧૮૨૭માં વસાવેલું તેની આસપાસ પણ ભવ્ય જોવા લાયક સ્થળો આવેલા છે.

 

Arjuna's Penance Mahabalipuram, Tamilnadu, India.

"અર્જુનની તપસ્યા" મહાબલીપુરમ, તમિલનાડુ, ભારત.

"અર્જુનની તપસ્યા" એ મહાબલીપુરમના ભવ્ય સ્મારકોમાંથી એક છે. આ અદ્ભુત સ્થાપત્ય સાતમી સદીના મધ્યભાગનુ છે. 

43 ફૂટની ઊંચાઈએ ઊભેલી, મોનોલિથ બે વિશાળ સંલગ્ન પથ્થરો પર કોતરવામાં આવી હતી, જેની લંબાઈ લગભગ 96 ફૂટ હતી. ભવ્ય રચના ફોટોગ્રાફ્સમાં બતાવવી શક્ય નથી, તે સાક્ષાત ત્યાં જોઈને વખાણવા યોગ્ય છે. વિશાળ રચનાનો વિષય કાં તો અર્જુનની તપસ્યા અથવા ગંગાનું અવતરણ, અથવા કદાચ બંને છે. પુરાતત્ત્વશાસ્ત્રના ઇતિહાસકારો અને નિષ્ણાતો ક્યારેય એક મત પર સ્થાયી થયા નથી કારણ કે પૂરતા સ્ત્રોતો અથવા રેકોર્ડ્સ નથી.

‘અર્જુનની તપસ્યા’ એ મહાભારતમાંથી એક અર્ક છે, કે કેવી રીતે પાંડવોમાંથી એક અર્જુને શિવના શસ્ત્ર મેળવવા માટે ગંભીર તપસ્યા કરી હતી. વાર્તાની વિભાવના હિંદુ ફિલસૂફીને સમાવે છે જ્યાં એવું માનવામાં આવે છે કે વ્યક્તિ તપસ્યા દ્વારા, આત્મ-મૃત્યુ દ્વારા, ભગવાનના ચમત્કારિક આશીર્વાદો પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

 'ગંગાનું અવતરણ' વાર્તા ભાગીરથીની તપસ્યાનું વર્ણન કરે છે જેણે દેવી ગંગાને પૃથ્વી પર લાવવા માટે તપસ્યા કરી હતી. ભગવાન શિવે નદીના અવતરણના બળને તેમના વાળ તોડવા માટે સંમતિ આપી, કારણ કે અન્યથા પૃથ્વીને સમાવી શકવા માટે બળ ખૂબ જ વધારે હશે. મહાકાય રાહતની રજૂઆત કોઈપણ દંતકથાને સમર્થન આપે છે.

રાહતની રચનામાં કુદરતી અને અવકાશી વિશ્વના દ્રશ્યોનો સમાવેશ થાય છે. નાગા (સાપ) દ્વારા વસતી કુદરતી ફાટ રાહતના બે ભાગોને અલગ પાડે છે. પાણી આ તિરાડને ધોધ અથવા ગંગાના વંશનું અનુકરણ કરતી નીચે રેડે છે. તીર્થની બરાબર ઉપર, અર્જુન અથવા ભગીરથ એક પગ પર ઊભેલા, તેમના હાથ ઊંચા, યોગ મુદ્રામાં કોતરેલા છે. તેની પાછળ ભગવાન શિવ દેખાય છે, એક હથિયાર ધારણ કરે છે અને અવકાશી માણસો દ્વારા હાજરી આપે છે. પ્રાકૃતિક વિશ્વમાં જીવન-કદના હાથીઓને તેમના બચ્ચાઓનું રક્ષણ કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. અન્ય અસંખ્ય પ્રાણીઓ પણ છે. સમગ્ર પ્રસ્તુતિ અત્યંત કુશળતાથી કરવામાં આવી છે.

મહાબલીપૂર જવાના માર્ગો:

🌹વાયુ માર્ગ

મહાબલિપુરમથી ૬૦ કિમી. દૂર સ્થિત ચૈન્નઈ નિકટતમ એયરપોર્ટ છે. ભારતનાં બધાં જ પ્રમુખ શહેરોથી ચૈન્નાઈના માટે વિમાન સેવા ઉપલબ્ધ છે.

🌹રેલ માર્ગ

ચેન્ગલપટ્ટૂ મહાબલિપુરમથી સૌથી નિકટતમ રેલવે સ્ટેશન છે જે ૨૯ કિમી.ના અંતરે આવેલું છે. ચૈન્નઈ અને દક્ષિણ ભારતનાં અનેક શહેરોથી અહીં આવવા માટે રેલગાડીઓની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે.

🌹સડ઼ક માર્ગ

મહાબલિપુરમ તમિલનાડુ રાજ્યનાં પ્રમુખ શહેરો સાથે સડ઼ક માર્ગ દ્વારા જોડાયેલું છે. રાજ્ય પરિવહન નિગમની નિયમિત બસ અનેક શહેરોમાંથી મહાબલિપુરમ જવા માટે ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત અન્ય ખાનગી વાહનો દ્વારા કે પ્રાઇવેટ પ્રવાસી વાહનો દ્વારા પણ અહીં સરળતાથી પંહોચી શકાય છે.